W okresie II wojny światowej polska sztuka i malarstwo znalazły się w obliczu poważnego kryzysu. Wybuch wojny 1 września 1939 roku gwałtownie przerwał dynamiczny rozwój awangardy, który charakteryzował dwudziestolecie międzywojenne. Rządy totalitarne – zarówno niemieckie, jak i sowieckie – stanowiły ogromne zagrożenie dla narodowego dorobku kulturalnego. Wiele dzieł zostało bezpowrotnie zniszczonych, a środowiska artystyczne rozproszyły się pod naporem okupacji.
Placówki kulturalne były zamykane lub podporządkowywane nowym władzom, twórcy musieli zmagać się z surową cenzurą oraz represjami ze strony okupantów. Konfrontowani z brutalną rzeczywistością wojenną, artyści nie rezygnowali jednak z działalności – poszukiwali nowych form wyrazu, by oddać tragizm tamtych wydarzeń.
- poruszanie w sztuce tematów przemocy,
- utrata niepodległości oraz wyrażanie bólu ludzi pozbawionych wolności,
- utrata instytucjonalnego wsparcia przez awangardowe nurty,
- praca wielu artystów w konspiracji lub poza granicami kraju,
- tworzenie cykli dokumentujących życie pod okupacją i opór wobec agresji.
Wojna stała się momentem przełomowym dla polskich artystów; musieli oni dostosować zarówno formę, jak i treść swoich dzieł do nowych realiów narzuconych przez terror okupantów. Sztuka zyskała głęboko ekspresyjny charakter, a twórczość z tego okresu spełniała dwie kluczowe funkcje – była zarówno świadectwem epoki, jak i silnym symbolem walki o zachowanie tożsamości narodowej w jednym z najtrudniejszych momentów XX wieku dla Polski.
Jak wojna i okupacja wpłynęły na polską sztukę i malarstwo?
Wojna oraz okupacja odcisnęły głębokie piętno na polskiej sztuce i malarstwie. Zniszczono liczne instytucje kultury, niezliczone dzieła zostały rozgrabione lub doszczętnie zdewastowane, a artyści stracili materialne zaplecze niezbędne do tworzenia. Brutalność konfliktu przyczyniła się również do zagłady wielu przedstawicieli inteligencji, w tym twórców i malarzy. Zarówno niemieccy, jak i sowieccy okupanci zamykali lub podporządkowywali sobie ośrodki kulturalne, a ponadto narzucili bezwzględną cenzurę.
Pomimo wszechobecnego niebezpieczeństwa twórcy wciąż podejmowali działalność artystyczną – część z nich działała w ukryciu, inni musieli szukać schronienia poza granicami kraju. Powstająca wtedy sztuka dokumentowała codzienność życia pod okupacją i stawała się wyrazem sprzeciwu wobec reżimu. W obrazach z tamtego okresu często pojawiały się motywy przemocy, utraty wolności czy cierpienia ludzi pozbawionych podstawowych praw. Dzieła wykonywano potajemnie, czasem nawet w obozach koncentracyjnych – wykorzystywano wszystko, co było pod ręką: skrawki papieru czy przypadkowe materiały.
- zniszczenie instytucji kultury,
- rozgrabienie i dewastacja dzieł sztuki,
- utrata materialnego zaplecza przez artystów,
- wprowadzenie surowej cenzury,
- zagłada przedstawicieli inteligencji.
Twórczość tamtych lat cechowała ekspresyjność oraz silnie zaznaczony dramatyzm przeżyć wojennych. Polskie Państwo Podziemne dostrzegało wagę działalności artystów i wspierało ich wysiłki jako istotny element walki o zachowanie tożsamości narodowej. Sztuka pełniła także rolę społeczną: dodawała otuchy, stanowiła symbol oporu wobec okupantów i budziła nadzieję na odbudowę kraju po zakończeniu wojny.
Skutkiem wyniszczających działań wojennych stały się olbrzymie straty – Polska utraciła setki tysięcy cennych dzieł; wiele z nich naziści wywieźli za granicę albo uległo zniszczeniu podczas walk ulicznych. Po wojnie rozpoczęto żmudny proces dokumentowania strat oraz starania o odzyskanie tego, co jeszcze dało się uratować.
- tworzenie w warunkach konspiracyjnych,
- wykorzystywanie nietypowych materiałów i technik,
- tematyka ukazująca prześladowania i cierpienie,
- rola sztuki jako narzędzia sprzeciwu,
- wspieranie artystów przez Polskie Państwo Podziemne.
Mimo niezwykle trudnych okoliczności powstałe wówczas prace przetrwały próbę czasu jako poruszające świadectwo epoki. Oddają one zarówno indywidualne tragedie twórców, jak też doświadczenia całego narodu mierzącego się z koszmarem II wojny światowej.
Najważniejsze nurty i grupy artystyczne w czasie II wojny światowej
W okresie II wojny światowej polska sztuka rozwijała się pod silnym wpływem ekspresjonizmu, formizmu i nurtów awangardowych. Ekspresjonizm szczególnie mocno zaznaczył swoją obecność w twórczości tych artystów, którzy starali się oddać dramatyzm wojennych doświadczeń. Ich obrazy cechowały się odważnymi deformacjami oraz intensywnym wyrazem emocji.
Formizm, choć znany już przed wybuchem wojny, przetrwał trudne lata okupacji przede wszystkim dzięki determinacji pojedynczych twórców i działalności konspiracyjnej. Kierunek ten stawiał na uproszczone kształty i abstrakcyjne przedstawienia, co pozwalało artystom odnaleźć własny język mimo niesprzyjających okoliczności.
Awangarda funkcjonowała głównie poza oficjalnym nurtem życia artystycznego. Reprezentanci tego nurtu, tacy jak Władysław Strzemiński, często zmuszeni byli tworzyć w ukryciu lub nawet w ekstremalnych warunkach obozowych. Dla wielu z nich dzieło stało się nie tylko osobistą odpowiedzią na okrucieństwo wojny, ale także sposobem zachowania niezależności twórczej.
- grupa Krakowska odegrała istotną rolę w podtrzymywaniu ducha przedwojennej awangardy,
- jej członkowie dążyli do pełnej swobody wypowiedzi artystycznej mimo represji ze strony okupantów,
- ruch Bunt próbował wypracować narodowy styl oparty na wspólnych przeżyciach społeczeństwa i historii ojczyzny.
Choć malarstwo kolorystyczne (kapistyczne) kojarzone bywa głównie z okresem międzywojennym, jego wpływ odczuwali także niektórzy artyści działający podczas wojny – zwłaszcza ci pracujący poza Polską lub powracający do tworzenia po 1945 roku.
- wojenne realia zmusiły twórców do poszukiwania alternatywnych metod,
- często wykorzystywali przypadkowe materiały i prowadzili eksperymenty z różnymi technikami graficznymi czy rysunkiem,
- ich prace były odpowiedzią na brutalność okupacji,
- sztuka stała się formą walki o zachowanie kulturowej tożsamości narodu,
- z uwagi na zagrożenie ze strony władz artyści działali rozproszeni i ich aktywność miała indywidualny lub tajny charakter.
Doświadczenia zdobyte przez środowiska ekspresjonistyczne, formistyczne i awangardowe oraz dorobek Grupy Krakowskiej stały się fundamentem dla późniejszych kierunków rozwoju sztuki w Polsce po zakończeniu wojny.
Wybitni artyści polscy okresu wojny – Strzemiński, Kantor, Schulz, Stern i inni
Władysław Strzemiński, Tadeusz Kantor, Bruno Schulz oraz Jonasz Stern należą do grona najbardziej znaczących polskich twórców działających podczas II wojny światowej. Ich dzieła oddają tragizm okupacyjnej rzeczywistości i stanowią manifest sprzeciwu wobec przemocy oraz ograniczeń wolności.
- strzemiński w cyklach takich jak „Białoruś zachodnia” czy „Deportacje” utrwalał codzienność czasu wojny, posługując się uproszczonymi środkami wyrazu i mocną ekspresją,
- pracował w ukryciu, często korzystając z przypadkowych materiałów,
- kantor rozwijał działalność konspiracyjną, prowadząc w Krakowie Teatr Niezależny.
- wystawiał nowatorskie spektakle – forma kulturalnego oporu wobec zakazów i represji narzuconych przez okupantów,
- jego teatr był wyrazistym głosem przeciwko cenzurze i presji politycznej,
- schulz nie zrezygnował z artystycznej pracy mimo życia w ciągłym zagrożeniu – tworzył zarówno literaturę, jak i obrazy na terenie getta drohobyckiego,
- jego utwory wyróżniają się niezwykłą wyobraźnią oraz tematyką oscylującą wokół przemocy i utraty godności ludzkiej,
- stern przeżył egzekucję w Lityniu niemal cudem; po wojnie zaczął tworzyć poruszające asamblaże wykorzystujące tkaniny, kości zwierząt czy piasek,
- w jego kompozycjach odnaleźć można echa obozowej traumy oraz próbę zmierzenia się z utratą dawnej rzeczywistości.
Każdy z tych artystów szukał własnych sposobów radzenia sobie z brutalnością epoki. Strzemiński skrupulatnie dokumentował otaczający go świat, Kantor funkcjonował poza oficjalnym nurtem kultury, Schulz eksplorował swoje lęki poprzez sztukę, a Stern przekuwał dramatyczne doświadczenia na plastyczne formy.
Ich twórczość to jednak coś więcej niż reakcja na osobiste przeżycia – stała się ważnym środkiem wyrażania emocji zbiorowych oraz świadectwem dla przyszłych pokoleń. Ten wpływ rozciąga się daleko poza pojedyncze prace – odcisnął piętno również na całych środowiskach artystycznych aktywnych mimo panującego terroru.
Malarstwo polskie – tematyka wojenna, ekspresja i dokumentacja rzeczywistości
Polscy malarze w okresie II wojny światowej często sięgali po tematy związane z konfliktem, ekspresją silnych emocji oraz oddawaniem codzienności pod okupacją. Motywy wojenne obecne były zarówno na płótnach, jak i w ilustracjach do książek. Twórcy ukazywali brutalność wydarzeń, życie zwykłych ludzi pod presją zagrożenia czy dramatyczne momenty egzekucji i deportacji. Przykładem może być Władysław Strzemiński, który przygotował poruszające serie rysunków takie jak „Białoruś zachodnia” czy „Deportacje”. Pokazują one nie tylko przemoc i wywózki, ale też ciągłą atmosferę strachu – te obrazy stały się swoistą kroniką tamtych czasów.
W nurcie ekspresjonizmu artyści dawali upust emocjom takim jak lęk, bezsilność albo sprzeciw wobec okrutnej rzeczywistości. Często deformowali sylwetki postaci, rezygnowali ze szczegółów na rzecz uproszczonych kształtów i używali intensywnych barw dla podkreślenia tragizmu chwili. Co istotne, w swojej twórczości wykorzystywali to, co mieli pod ręką – fragmenty papieru czy przedmioty znalezione w obozach lub gettach stawały się częścią dzieła.
- dokumentowanie otaczającego świata było dla wielu artystów wręcz misją,
- Jonasz Stern po cudem przeżytej egzekucji tworzył asamblaże z tkanin, kości czy piasku, aby oddać grozę Zagłady,
- Bruno Schulz zostawił niezwykle sugestywne ilustracje przedstawiające życie codzienne w drohobyckim getcie.
Sztuka tego okresu stawała się formą oporu wobec okupanta oraz sposobem ochrony własnej tożsamości – zarówno jednostkowej, jak i zbiorowej. Malarstwo służyło jako narzędzie walki z dehumanizacją; niosło także wsparcie społeczne i dawało nadzieję na lepszą przyszłość oraz odbudowę kraju po zakończeniu wojny.
Obrazy powstałe podczas II wojny światowej pozostają dziś wyjątkowym świadectwem przeżyć pokolenia dotkniętego tragedią konfliktu. To nie tylko zapis historyczny minionej epoki – stanowią również dowód na niezwykłą siłę wyrazu sztuki nawet w najbardziej ekstremalnych okolicznościach.
Twórczość w warunkach ekstremalnych: sztuka w obozach koncentracyjnych i konspiracji
Tworzenie dzieł w skrajnych warunkach, takich jak obozy koncentracyjne czy działalność konspiracyjna podczas II wojny światowej, stanowiło niezwykły przejaw ludzkiej determinacji i walki o zachowanie godności mimo wszechobecnej przemocy. Artyści pracowali ukradkiem, wykorzystując wszystko, co udało im się zdobyć – od kawałków papieru po inne przypadkowe materiały. W ten sposób powstały setki rysunków: portretów współwięźniów oraz scen z codziennego życia za drutami.
Dla więźniów obozowa twórczość była czymś znacznie więcej niż tylko sztuką. Dzięki niej mogli choć na chwilę odzyskać poczucie własnej wartości i poradzić sobie z brutalną rzeczywistością. Nawet najprostsze narzędzia plastyczne stawały się w Auschwitz-Birkenau czy innych miejscach zagłady sposobem wyrażenia emocji.
Ekspresja artystyczna rozwijała się także poza murami oficjalnych instytucji. W ramach podziemia powstawały graficzne ulotki, organizowano potajemne wystawy oraz przedstawienia teatralne. Performance czy happeningi nabierały tam zupełnie nowego znaczenia – były jednocześnie aktem twórczym i manifestacją oporu wobec okupanta. Instalacje tworzone z dostępnych przedmiotów niosły symboliczny sprzeciw wobec reżimu oraz utraty podstawowych wartości.
- w barakach jenieckich teatr nie przestawał istnieć,
- spektakle dawały nadzieję i budziły wspomnienia o kulturze narodowej,
- wielu twórców patrzyło w przyszłość, wierząc, że ich prace przetrwają jako świadectwo niezniszczalności kultury mimo zagrożenia.
Sztuka rodząca się zarówno w obozach, jak i na konspiracyjnych spotkaniach dokumentowała doświadczenia pokolenia Polaków dotkniętych wojennym terrorem. Stanowiła nie tylko zapis historyczny, ale przede wszystkim uniwersalne przesłanie o sile kreatywności jako narzędziu przetrwania i formie wyrażenia sprzeciwu wobec zła.
Sztuka polska jako forma oporu i zachowania tożsamości narodowej
W czasie II wojny światowej polska sztuka zyskała ogromne znaczenie – była nie tylko formą oporu, ale też sposobem na utrzymanie poczucia wspólnoty narodowej. Artyści poprzez swoje prace wyrażali sprzeciw wobec okupacyjnej rzeczywistości i wszechobecnej przemocy, a dzięki ich twórczości Polacy mogli pielęgnować własną kulturę mimo trudnych warunków.
Wielu twórców musiało działać w ukryciu lub prowadzić działalność konspiracyjną, ryzykując surowe kary, a nawet życie. Mimo tych zagrożeń nie rezygnowali z pracy artystycznej. Ich obrazy, grafiki czy przedstawienia teatralne oddawały realia wojennej codzienności i wyrażały tęsknotę za wolnością.
Malarstwo, grafika oraz teatr podejmowały tematykę krytyczną wobec systemów totalitarnych. Zarówno klasyczne środki wyrazu, jak i nowatorskie eksperymenty w sztukach wizualnych stały się symbolem buntu przeciwko odczłowieczeniu. Dzieła te pozwalały również zachować pamięć o ofiarach konfliktu zbrojnego. Przykładem mogą być cykle Strzemińskiego czy spektakle Kantora – pokazują one, że nawet w skrajnie trudnych warunkach nowoczesna sztuka i idee unizmu miały istotny wpływ.
- malarstwo podejmowało tematykę wojenną i humanistyczną,
- grafika często służyła jako forma propagandy i wyrazu sprzeciwu,
- teatr był przestrzenią dla poruszania wątków wolnościowych oraz narodowych,
- eksperymenty wizualne symbolizowały opór wobec dehumanizacji,
- dzieła zachowywały pamięć o ofiarach konfliktu.
Równocześnie pojawiały się nowe media i nietypowe środki wyrazu artystycznego: artyści sięgali po niecodzienne materiały, tworzyli asamblaże, angażowali się w działania performatywne. Tego rodzaju praktyki miały wymiar nie tylko estetyczny – pomagały budować poczucie wspólnoty oraz podkreślać patriotyzm i uniwersalne wartości humanistyczne.
Sztuka stała się przestrzenią walki o przetrwanie kultury ojczystej. Wytworzone wtedy dzieła do dziś są ważnym elementem polskiej tożsamości narodowej; ich przekaz pozostaje żywy we współczesnych dyskusjach na temat roli twórcy w społeczeństwie narażonym na kryzysy czy zagrożenia.
Utracone i zrabowane dzieła sztuki – losy polskiego dziedzictwa kulturowego
Utrata i grabież dzieł sztuki w czasie II wojny światowej była dla Polski katastrofą o niespotykanej dotąd skali. Zbiory muzealne, świątynie oraz prywatne kolekcje zostały pozbawione obrazów, rzeźb, grafik czy rękopisów – zniknęło mnóstwo bezcennych artefaktów. Zarówno Niemcy, jak i Sowieci prowadzili grabież na wielką skalę, a setki tysięcy obiektów kultury zostały wywiezione lub bezpowrotnie zniszczone.
Ministerstwo Kultury szacuje dziś straty na ponad 516 tysięcy ruchomych dzieł. To liczba trudna do wyobrażenia. Przykładowo, wiele wartościowych obrazów pochodziło z Zamku Królewskiego w Warszawie, Muzeum Narodowego czy ze słynnej kolekcji Czartoryskich – po wojnie ślad po nich zaginął.
Szczególnie dotkliwe są zaginięcia takich arcydzieł jak „Portret młodzieńca” Rafaela albo „Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem” Rembrandta. Pomimo długotrwałych poszukiwań ich los do dziś pozostaje tajemnicą. Czasem jednak udaje się odwrócić bieg historii – przykładem mogą być powroty do kraju „Palacza” Gabriëla Metsu czy słynnej „Damy z gronostajem” Leonarda da Vinci; to efekt wielu lat starań.
- grabione obrazy trafiały nierzadko do ukrytych skrytek w kopalniach lub piwnicach,
- przewożono je przez granice pod fałszywymi pretekstami,
- niektóre dzieła udało się uchronić dzięki odwadze kustoszy czy prywatnych osób,
- inne natomiast rozpierzchły się po czarnym rynku,
- część trafiła do zagranicznych instytucji.
W katalogu strat wojennych znajdują się nie tylko szczegółowe opisy utraconych przedmiotów i nazwiska ich twórców; zamieszczono tam również informacje o podejmowanych próbach odzyskania tych dóbr. Proces restytucji napotyka jednak liczne przeszkody: brak pełnej dokumentacji proweniencji, spory prawne lub roszczenia obecnych właścicieli często uniemożliwiają powrót zabytków nad Wisłę.
Międzynarodowe wysiłki zmierzające do odzyskania polskiego dziedzictwa artystycznego nadal trwają. Ministerstwo Kultury systematycznie aktualizuje katalog strat oraz prowadzi rozmowy dotyczące zwrotu cennych dzieł sztuki.
Utracone dobra mają ogromny wpływ na naszą współczesną świadomość historyczną – każda odzyskana praca przybliża nas do odbudowy pamięci narodowej i pomaga zachować ciągłość kulturową mimo dramatycznych doświadczeń minionego wieku.
Katalog strat wojennych i działania na rzecz odzyskiwania dzieł sztuki
Po zakończeniu II wojny światowej Polska poniosła ogromne straty w dziedzinie kultury. Zbiory obejmujące setki tysięcy dzieł sztuki, takich jak obrazy, rzeźby i grafiki, zostały bezpowrotnie zniszczone lub rozproszone po świecie. W odpowiedzi na te wydarzenia rozpoczęto systematyczne gromadzenie informacji o utraconych obiektach oraz dokumentowanie poniesionych szkód.
Z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał oficjalny wykaz strat wojennych. Rejestr ten zawiera:
- szczegółowe opisy zaginionych dzieł,
- archiwalne fotografie,
- dane dotyczące pochodzenia obiektów,
- regularnie aktualizowane listy poszukiwanych eksponatów,
- informacje wspierające działania restytucyjne.
Katalog strat wojennych nie tylko ułatwia identyfikację utraconych eksponatów, ale również pełni kluczową rolę w międzynarodowych staraniach o ich odzyskanie.
Za działania restytucyjne odpowiadają wyspecjalizowane zespoły działające przy ministerstwie. Blisko współpracują one z:
- zagranicznymi placówkami muzealnymi,
- Interpol’em,
- organizacjami międzynarodowymi zajmującymi się ochroną dziedzictwa kulturowego.
Regularnie publikowane katalogi i listy poszukiwanych dzieł ułatwiają śledzenie losów takich arcydzieł jak „Portret młodzieńca” Rafaela czy płótna Rembrandta.
Powszechna dostępność informacji jest niezwykle ważna — katalog można przeglądać online, a osoby prywatne są zachęcane do dzielenia się wszelkimi wskazówkami na temat miejsca pobytu konkretnych przedmiotów. Od 1945 roku udało się odzyskać wiele cennych zabytków, wśród nich:
- „Palacza” Metsu,
- słynną „Damę z gronostajem” Leonarda da Vinci,
- liczne inne obrazy, rzeźby i archiwalia.
Mimo sukcesów proces restytucji napotyka na wiele przeszkód:
- niedostatecznie udokumentowana historia obiektów,
- sporne prawa własności,
- skomplikowane kwestie prawne,
- trudności w międzynarodowej współpracy,
- długi czas oczekiwania na rozstrzygnięcia.
Ministerstwo Kultury konsekwentnie podejmuje kolejne działania, dążąc do zwiększania świadomości społecznej na temat skali strat oraz promocji edukacji dotyczącej ochrony dziedzictwa narodowego.
Katalog strat wojennych pozostaje niezbędnym narzędziem zarówno do ewidencjonowania zaginionych dzieł sztuki, jak i w kontaktach międzynarodowych związanych ze zwrotem zabytków. Dzięki niemu łatwiej prowadzić negocjacje o odzyskanie polskich dóbr oraz odbudowywać pamięć historyczną narodu poprzez przywracanie najważniejszych eksponatów rodzimym instytucjom kultury.
Wystawy, muzea i pamięć o sztuce wojennej w Polsce
Po zakończeniu II wojny światowej wspomnienie o sztuce tworzonej w czasie konfliktu na stałe wpisało się w krajobraz polskich muzeów i ekspozycji. Wystawy te nie tylko przywoływały dramatyczne wydarzenia i poniesione straty, ale również podkreślały wytrwałość oraz siłę artystów tamtych lat. Już w 1945 roku stołeczne Muzeum Narodowe zorganizowało ekspozycję „Warszawa oskarża”, ukazującą skalę zniszczeń miasta, jego kultury oraz dziedzictwa artystycznego. To właśnie to wydarzenie zapoczątkowało wieloletni proces odbudowy narodowego dorobku i kształtowania świadomości społecznej na temat strat wojennych.
Plakaty i różnorodne wystawy plastyczne odegrały istotną rolę w przekazywaniu wiedzy o okupacyjnej rzeczywistości oraz powojennej rekonstrukcji państwa. Ekspozycje – zarówno czasowe, jak i stałe – prezentują prace powstałe w konspiracji, dzieła osób uwięzionych w obozach koncentracyjnych oraz obrazy ilustrujące codzienność pod okupacją czy losy środowisk twórczych dotkniętych zagładą.
W krakowskim Muzeum Narodowym można zobaczyć między innymi cykle Jonasza Sterna poruszające temat traumy Holocaustu. Instytucja ta pokazuje także dorobek Grupy Krakowskiej, której artyści aktywnie współtworzyli powojenne życie kulturalne kraju. Obecnie nowoczesne placówki takie jak MOCAK organizują wystawy poświęcone pamięci artystów doświadczonych przez II wojnę światową, zestawiając historyczne dzieła ze współczesnymi interpretacjami dawnych wydarzeń.
Odzyskiwanie instytucji kultury należało do kluczowych wyzwań pierwszych lat po zakończeniu wojny. Muzea starały się zabezpieczyć ocalałe eksponaty, a jednocześnie prowadziły intensywne działania mające na celu odnalezienie utraconych lub zrabowanych obiektów sztuki. Niejednokrotnie udostępniano również reprodukcje dzieł już nieistniejących, przybliżając ich historię kolejnym pokoleniom.
- regularne organizowanie wystaw poświęconych twórczości XX wieku,
- retrospekcje dzieł malarzy działających podczas konfliktu,
- prezentacje plakatów upamiętniających doniosłe momenty historyczne,
- praca muzealników i miejskich galerii na rzecz zachowania dziedzictwa,
- rozwój inicjatyw kulturalnych w różnych częściach Polski.
Dzięki tym działaniom utrwalana jest nie tylko pamięć o tragicznych wydarzeniach minionego stulecia, lecz również rola artystów jako świadków swoich czasów i uczestników odbudowy polskiej kultury po katastrofie 1945 roku.
